تاریخچه وزارت نیرو
آغاز تشکیل وزارت آب و برق (که بعدها به وزارت نیرو تغییرنام و وظیفه پیدا کرد) ازاولین نظامنامه موسسه برق تهران مصوب بیست وپنجم مهرماه ۱۳۱۵ که به منظور برق رسانی به منازل و معابر شهر تهران تاسیس شده بود؛ و قانون اجازه تاسیس بنگاه آبیاری مصوب بیست و نه اردیبهشت سال ۱۳۲۲ که وظیفه اش توسعه واصلاح امور آبیاری کشور بود؛ به وجود آمد. وضعیت ساختار اداری دولت پس ازمشروطه تا سال ۱۳۴۲ که وزارت آب و برق تأسیسشد، همیشهبگونهایبودهکهضرورت تمرکز مربوط به امور آب و برق و انرژی در یک مجموعه منسجم احساسمیشد. به وجود آمدن تاسیسات سدهای مخزنی در نقاط مختلف کشور (لار، لتیان، درودزن،زرینه رود، و...) قانون اجرای انتقال برق ازطریق خطوط هوایی(1339/۳/2)و وجود چندین دستگاه که متکفل مسئله آب رسانی و برق رسانی بودهاند نیز هیچگاهراهگشای حل معضلات جامعه نبوده است. بنابراین، دیدگاه های جدیدی کهدخالت مؤثرتر دولت در امور زیربنایی در بخش های آب، برق و انرژی را ضروری میدانست؛ همچنان سبب بوجود آمدن طیف وسیعی از دستگاههای اجرایی موازی و مشترکگردید که به نحوی به مسئله تامین برق وآب (آشامیدنی،کشاورزی و سایر مصارف) مشغول بودند. اما مشکل اساسی این بود که این دستگاه ها از نظام و انسجام و هماهنگیخاصی برخوردار نبودند. به همین دلیل این معضل دولتمردان را برآن داشت تا با تاسیسیک سازمان که بتواند وظایف ارایه خدمات آب و برق را درسراسر کشور برعهده بگیرد؛موافقت کنند و همین تفکر در نهایت منجر بهتأسیس «وزارت آب و برق» شد.
لایحه قانون تاسیس وزارت آب وبرق مصوب بیست وششم اسفند ۱۳۴۲ در واقع نقطه پایانی به تمامی سرگردان هایی بود که هم مصرف کنندگان آب و برق داشتند و هم شرکت هایی که دراین زمینه فعالیت می کردند.
وظایف اصلی وزرات نیرو
- نظارت بر منابع آب کشور و اجرای طرح های تامین آب وانتقال آنها به مراکز مصرف
- نظارت بر نحوه جاری شدن فاضلاب شهرها و واحد های صنعتی
- اجرای طرح های انتقال و توزیع برق درقالب ایجاد شرکت های برق منطقه ای و نظارت بر نحوه استفاده از برق
وزارت آب وبرق از سازمان آب تهران، بنگاه برق تهران، بنگاه مستقل آبیاری، اداره کل لوله کشی آب تهران، آب و برق خوزستان، آب و برق کرج و اداره حفاظت از تاسیسات سدهای لار و لتیان ویا سایرسازمانهای دولتی که برای احداث و بهره برداری از سدها و منابع آب وبرق کشور به وجود آمده بودند؛ تشکیل شد. به این وسیله هم مصرف کنندگان آب و برق و هم شرکتها و سازمانهای متولی این دو صنعت صاحب یک وزارت خانه باشرح وظایف مشخص شدند.
باتصویب قانون ایجاد «سازمان برق ایران» (مصوب ۱۹/ ۴ / ۱۳۴۶) وزارت آب و برق موظف به تشکیل شرکتهای برق منطقه ای جهت اجرای طرح های برق رسانی به سراسر کشور شد. همچنین تصویب قانون تاسیس «شرکت های بهره برداری از اراضی زیر سدها» در سراسر کشور درتاریخ ۳۰/۲/۱۳۴۷ وظایف وزارت آب و برق روز به روز کامل تر و مشخص تر می شد. پسازایجاد «سازمان انرژی اتمی ایران» ، قرارشدوظیفه مطالعه وبه کارگیری سایرانرژی های تجدید پذیر به وزارت آب و برق داده شود و به همین دلیل مقدمات تشکیل وزارت نیروبرای انجام کلیه امور مربوط به آب وبرق و انرژی های تجدیدپذیر به وجودآمد.
قانون تاسیس «وزارت نیرو» در بیست و هشتم بهمن ۱۳۵۳ به تصویب رسیدکه هدف آن حداکثر استفاده ازمنابع انرژی و آب کشور و همچنین تهیه و تامین انرژی وآب برای انواع مصارف عمومی شهروندان عنوان شد.
وظایف اساسی وزارت نیرو نوع گسترده و همه جانبه ای ازوظایف وزارت آب وبرق پیشین بود. ازجمله مهم ترین این وظایف که در قانون تاسیس بهآنها اشاره شده است؛ عبارتنداز:
- مطالعه و تحقیق درباره انواع انرژی و تعیین سیاست ها و اجرای برنامه های انرژی
- سیاستگذاری،هماهنگی،نظارت وبهره برداری از شرکتها و موسساتی که وظیفه تولید، انتقال و توزیع انرژی درسراسر کشور را به عهده دارند.
- مطالعه و شناخت منابع آب کشور و بهره برداری از آنها
- احداث نیروگاههای برق و تاسیسات تصفیه وآبرسانی درتمام نقاط کشور
- ساخت و تولید انواع کالاهای آب و برق
با تاسیس وزارت نیرو تمامی اختیارات وزارت آب وبرق به وزارت نیرو منتقل شد و حتی بر اساس ماده ۹ این قانون سازمان انرژی اتمی ایران از سازمانهای زیرمجموعه وزارت نیرو محسوب شد و در اصلاح ماده ۱ قانون وزارت نیرو در بیستم اردیبهشت ۱۳۵۷ ، احداث، تکمیل وبهره برداری از نیروگاههای اتمی نیز از وظایف اصلی وزارت نیرو تلقی شد. براساس ماده ۸ این قانون شرکت ملی نفت ایران نیز موظف شد که برنامه های تولید، پالایش و توزیع نفت و گاز را دراختیار وزارت نیرو قرار دهد. هرچند پس از پیروزی انقلاب اسلامی وتوجه به توسعه و ضرورت استفاده گسترده ازانرژی اتمی،«سازمان انرژی اتمی»مستقل واز وزارت نیرو منفک شد.
درادامه تکمیل وظایف وزارت نیرو در بیست ونهم تیرماه ۱۳۵۴ قانون تشکیل «شرکت های تامین و توزیع آب و تاسیسات آب وفاضلاب شهرها» به تصویب رسید. بر اساس این قانون ایجاد شبکه های جمع آوری و دفع فاضلاب نیز باهمکاری شهرداری ها یا بخش خصوصی برعهده وزارت نیرو گذاشته شد.
با وقوع انقلاب اسلامی ایران وتشکیل «شواری انقلاب جمهوری اسلامی ایران» ، با تصویب لایحه قانونی راجع به تغییرات وظایف وزارت نیرو مصوب بیست و یکم تیرماه ۱۳۵۹ بخشی ازوظایف وزارت نیرو به سایرسازمانها یا وزارت خانه ها منتقل شد. براساس این لایحه تامین و توزیع آب آشامیدنی شهرها به استانداری و شهرداری ها منتقل شد. ادارات آبیاری وتشکیلات مربوط به آنها نیز به وزارت کشاورزی و عمران روستایی واگذار شد. بدین ترتیب یک بار دیگر وظایف وزارت نیرو دست خوش تغییر وتحول شد.
ایران یکی از کشورهایی است که از لحاظ موقعیت جغرافیایی در منطقه خشک و نیم خشک کره زمین قرارگرفته است، به همین دلیل موضوع آب همواره مورد توجه افکار عمومی قرارگرفته و نبود قانون مشخصی دراین زمینه موجب بروز مشکلات حقوقی می شد. با تصویب قانون توزیع عادلانه آب درتاریخ شانزدهم اسفند ۱۳۶۱حدود و اختیارات یکی از اساسی ترین وظایف وزارت نیروکه همواره باچالش عمومی روبرو بود، تعیین و مشخص شد. این قانون در پنج فصل و۵۲ ماده و۲۷ تبصره، وضعیت چگونگی حفاظت و بهره برداری از منابع آب و حتی فاضلاب را تشریح و هدفمند کرد. درهمین راستا نیز قانون تشکیل کمیته بزرگ سدهای بزرگ و کمیته ملی آبیاری و زهکشی با هدف تسهیل عضویت در کمیسیون های بین المللی و انجام مطالعات علمی در این زمینه در سوم تیرماه ۱۳۶۶ به تصویب رسید.
با پایان یافتن جنگ هشت ساله تحمیلی عراق بر علیه کشور ایران بازسازی و اجرای طرح های عمرانی شدت بیشتری گرفت و دولت و مجلس شورای اسلامی نیز توجه خودرا به تصویب قوانین و اجرای طرح های عمرانی معطوف داشتند. وضعیت بهداشت محیط شهرهاوالزام و ضرورت جمع آوری، انتقال و ساماندهی فاضلاب و تاسیسات آب رسانی شهرها وواحدهای صنعتی، مقدمات تصویب قوانینی را دراین زمینه به وجود آورد. برهمین اساس قانون تشکیل «شرکتهایآبوفاضلاب» درتاریخ چهارم اسفند ۱۳۶۹ تصویب و ابلاغ شد. براساس این قانون ایجاد وبهره برداری از شبکه های توزیع آب شهری وجمع آوری وانتقالوتصفیه فاضلاب شهرها برعهده شرکت های مستقلی با عنوان شرکت های آب وفاضلاب استانی که زیر نظر وزارت نیرو انجام وظیفه می کنند؛ گذاشته شد.
بخشی از امورات عمرانی مربوط آبرسانی روستا ها وجمع آوری و دفع فاضلاب های روستایی هنوز تا این تاریخ دراختیار وزارت نیرو قرار نگرفته بود و کماکان برعهده وزارت جهاد سازندگی بود. به منظور یکپارچه سازی وظایف و واگذاری کلیه خدمات آب و برق به مردم ایران،بنا به تصویب هیئت وزیران در مردادماه ۱۳۸۱ وظایف آب وفاضلاب های روستایی نیز به وزارت نیرو واگذار شد. همچنین برق رسانی به روستاها نیز برعهده وزارت نیرو گذاشته شد.
به این وسیله کلیه وظایف تامین وآبرسانی به شهرها و روستاها، ایجادشبکه ها وتصفیه خانه های فاضلاب شهری و روستایی و تامین وتوزیع برق به شهرها وروستاها، ومطالعه واستفاده از انرژی های تجدید پذیر ازجمله اساسی ترین وظایف وزارت نیرو است که هم اکنون در حال انجام است.
توسعه جمعیت، تکثر شهرها ولزوم توجه به تجهیز روستاها از یکسو و تحولات و تغییرات شتابنده فن آوری از سویی دیگر موجب می شود که ساختار سازمانی دولت و به تبع آن وزارت خانه معرفی شرکت مهندسی آبفای کشور
شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور در سال۱۳۷۱به استناد ماده ۴ قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور و درجهت تحقق مفاد ماده (۱۷) قانون تشکیل شرکتهای آب و فاضلاب در هیئت دولت مصوب گردیدو بر اساس پیشنهاد وزارت نیرو، اساسنامه مادر تخصصی شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشوربه تایید سازمان مدیریت و برنامهریزی کشور و وزارت امور اقتصادی و دارائیرسید.
هدف از تشکیل شرکت، ساماندهی فعالیتهای تصدی وزارت نیرو در امور آب وفاضلاب شامل مدیریت صحیح، نظارت و ارزیابی عملکرد، هدایت و راهبری، افزایش بازدهی وبهرهوری و استفاده مطلوب از امکانات شرکتهای زیرمجموعه در چارچوب سیاستهای وزارت نیرو و همچنین کارگزاری وزارت نیرو برای انجام نظارتها و تدوین برنامهها تدوین گردید.
تاریخچه لوله کشی آب در ایران: نخستین بار در سال ۱۳۰۱ طرح احداث شبکههای لوله کشی آب شرب شهرهای ایران بررسی وبخشی از شهرها لوله کشی شدند.
نمودار سازمانی
ماموریت شرکت مهندسی آبفای کشور
باتوجه به اساسنامه شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور،مأموریتهای این سازمان به شرح زیر تعریف شده است:
۱. ساماندهی فعالیتهای تصدی وزارت نیرو در امور آب وفاضلاب شامل مدیریت صحیح، نظارت و ارزیابی عملکرد و هدایت و راهبری.
۲. استفاده مطلوب از امکانات شرکتهای زیرمجموعه در چارچوب سیاستهای وزارت نیرو و در جهت افزایش بازدهی و بهرهوری.
۳. کارگزاری وزارت نیرو برای انجام نظارتها و تدوینبرنامهها در زمینه راهبری صنعت آب و فاضلاب کشور.
وظایف اساسی شرکت مهندسی آبفای کشور:
۱. تهیه و تدوین پیشنهادهای لازم درزمینه سیاستگذاری و راهبری و توسعه صنعت آب و فاضلاب کشور و ارائه آن به وزارتنیرو.
۲. ارائه مشاوره و خدمات مدیریتی، فنی و مهندسی مرتبط به شرکتهای فعال درصنعت آب و فاضلاب کشور.
۳. مطالعه، برنامهریزی، تهیه طرح، مدیریت و نظارت براجرای طرح های آب و فاضلاب شهرها و روستاها، صنایع و تأسیسات وابسته با رعایت ضوابطوزارت نیرو .
۴. انجام امور تحقیقاتی مرتبط با صنعت آب و فاضلاب و برنامه ریزیآموزشی به منظور ارتقاء سطح علمی کارکنان و مدیران شرکت و شرکتهایزیرمجموعه.
۵. تهیه و تدوین استانداردها، دستورالعملها و آییننامههای عملیاتی مربوط به امور آب و فاضلاب در زمینههای امور مهندسی و توسعه، بهرهبرداری، مدیریتمصرف آب و کاهش تلفات، امور مشترکین، امور مالی، نیروی انسانی و امور تحقیقات وضوابط ناظر بر روابط شرکتهای زیرمجموعه با مشترکین به منظور ارائه خدمات بهتر وارائه آنها به وزارت نیرو برای تصویب.
۶. عضویت و شرکت در کنفرانسهای وانجمنهای بینالمللی مربوط به آب و فاضلاب.
۷. تدوین و پیشنهاد تعرفههایسالیانه آب و فاضلاب به وزارت نیرو جهت تصویب و نظارت بر اعمال تعرفههای مصوب درشرکتهای آب و فاضلاب و انجام هماهنگیهای مربوطه با سایر دستگاههای ذیربط.
۸. برنامهریزی و انجام اقدامات لازم به منظور تأمین منابع مالی، جلب مشارکتهای مردمیو بخش خصوصی و همچنین جلب سرمایه بر اساس ضوابط و مقرات مربوطه به منظور توسعهظرفیتهای اجرای طرحهای آب و فاضلاب و بهرهبرداری از تأسیسات مربوطه.
۹. انجامحمایت و پشتیبانی از بخش خصوصی جهت انجام امور مطالعاتی، اجرایی، تولیدی،بهرهبرداری و نگهداری طرحهای آب و فاضلاب و تأسیسات به منظور کاهش هزینهها،افزایش بهرهوری و ارتقاء سطح خدمت.
۱۰. ایجاد هماهنگی در اجرای طرحهای تأمینآب شهری و روستایی و تحویل آنها بین سازمانهای آب منطقهای و شرکتهای آب وفاضلاب.
۱۱. اعمال مدیریت سهام و تشکیل جلسات مجامع عمومی شرکتهای آب و فاضلاببرای بررسی بودجه و صورتهای مالی و اتخاذ تصمیم در ارتباط با آنها و نیز مدیریت وراهبری شرکتهای زیرمجموعه و تعیین نمایندگان تامالاختیار در مجامع عمومی این گونهشرکتها و نظارت ستادی بر فعالیتها وانجام حسابرسی آنها.
۱۲. اخذ هرگونه وام وتسهیلات مالی از منابع داخلی و خارجی، عرضه اوراق قرضه، مشارکت داخلی، پیشفروشانشعاب و سایر روشهای تأمین منابع مالی با اخذ مجوز از مراجع قانونی و استفادهبهینه از این منابع از طریق برقراری تسهیلات و گردش منابع مالی فیمابین شرکت وشرکتهای زیرمجموعه و تضمین این شرکتها جهت اخذ وام و تسهیلات با رعایت ضوابط مجمععمومی.
استراتژی های شرکت مهندسی آبفای کشور
1. تدوین و استقرار برنامه جامع و دستیابی به شاخصهای کمیو کیفی ملی و بینالمللی آب و فاضلاب در جهت ارتقای سلامت ملی و بهداشت عمومی وبرنامهریزی جهت بهرهمندی و برخورداری کلیه آحاد جامعه از خدمات آب و شرب و دفعبهداشتی فاضلاب با رعایت برنامه جامع آب کشور.
۲. ارتقای مدیریت عرضه، تقاضا،فرهنگ عمومی مصرف و طراحی و پیادهسازی الگوی بهینه مصرف آب شرب و بهداشتی درکشور.
۳. ایفای نقش اساسی در استقرار مراکز جمعیتی و صنعتی در برنامههای آمایشسرزمین متناسب با ظرفیتها و محدودیتهای منابع آبی کشور.
۴. توسعهی مدیریتخطرپذیری و بحران و پدافند غیرعامل در طراحی، ساخت و بهرهبرداری از تأسیسات، بارویکرد استمرار ارائه خدمات، کاهش آسیبپذیری سازهها و تأسیسات آب و فاضلاب وپیشگیری از نقصان در کمیت و کیفیت آب شرب و پساب.
۵. توسعه سامانههایجمعآوری، تصفیه فاضلاب، بازچرخانی و استفاده از پساب با کیفیتی متناسب با نوعمصرف، محیط پذیرنده و مکانیزم بازار در راستای حفاظت کمی و کیفی منابع آب ومحیطزیست.
۶. توسعه صادرات خدمات فنی، مهندسی، تجهیزات آب و فاضلاب و آببستهبندی و حضور در بازارهای بینالمللی با رویکرد تقویت و حمایت بخش خصوصی.
۷. ارتقا و استقرار نظام جامع و فراگیر (اطلاعاتی و ارزیابی) یکپارچه عملکرد فنی،مالی، اقتصادی و اجتماعی در سطح واحدها و بنگاههای خدماتی آب و فاضلاب کشوربهمنظور تقویت نظام پایش، ارزیابی و تصمیمگیری.
۸. بسترسازی و تدوینبرنامههای عملیاتی برای اجرا و ارتقاء مقررات ملی ساختمان مرتبط با بهینهسازیتجهیزات و تأسیسات داخلی آب و فاضلاب واحدهای مسکونی و غیرمسکونی و نیز عملیاتی شدنتفکیک انشعاب آب در مجتمعهای مسکونی.
۹. تنوع بخشی به سامانههای تولید و توزیعآب شرب و بهداشتی و بهرهگیری از آبهای غیرمتعارف (مانند آب شیرینکنها،بستهبندی آب، سیستمهای دوشبکهای در مناطق خاص، تفکیک آب مصارف مختلف، جمعآوریآب باران، استفاده از رطوبت هوا، ایستگاههای توزیع آب.
۱۰. ارتقای نظام مدیریتطرحها و پروژهها با تأکید بر اولویتبندی، تعمیم شیوههای اقتصاد مهندسی، اتمامطرحهای نیمهتمام و بهرهبرداری مرحلهای از طرحها در طول دوران ساخت واجرا.
۱۱. تدوین و پیادهسازی نظام جامع بهرهبرداری و پایش کمی و کیفی آب شرب (بهویژه کاهش نیترات) و بهداشتی و ا عمال استانداردها و مقررات لازم برای جلوگیریاز ورود آلایندهها و تخلیه فاضلاب خام به محیطهای پذیرندهی طبیعی.
۱۲. استقرار نظام قیمتگذاری براساس هزینه تمام شده، اصلاح شیوه نرخگذاری و سادهسازیساختار تعرفهای خدمات آب و فاضلاب با رویکرد تشکیل و استقرار نهادهای تنظیممقررات و داوری بهمنظور ارتقای بهرهوری، استمرار خدمات و تحقق خوداتکایی مالیواحدهای آب و فاضلاب.
۱۳. تأمین، تجهیز و تنوع بخشی منابع مالی با تأکید برمنابع غیردولتی و جذب سرمایههای داخلی و خارجی، متناسب با برنامههای توسعهی بخشآب و فاضلاب.
۱۴. بازنگری و متناسبسازی ساختار حاکمیتی و تصدیگری بخش آب وفاضلاب بهمنظور تقویت سیاستگذاری، برنامهریزی و نظارت، مدیریت اجرایی، ساماندهیو انتقال مالکیت داراییها در راستای اهداف سیاستهای کلی اصل ۴۴ قانون اساسی بارویکرد ظرفیتسازی و ایجاد و حمایت تشکلها و بنگاههای تخصصی و خدماتی.
۱۵. ارتقای رضایت مشترکین و احقاق حقوق خدمتگیرندگان از طریق استقرار نظامهایپاسخگویی و ارتقای بهرهوری، بهبود شاخصهای کیفیت خدمات، توانمندسازی کارکنان وکاهش قیمت تمام شده خدمات بخش آب و فاضلاب.
۱۶. ارتقاء و توسعه نظام جذب،توانمندسازی و نگهداشت منابع انسانی متناسب با نیازهای تخصصی و مدیریت بخش آب وفاضلاب.
۱۷. ارتقای نظام آموزش عمومی، تخصصی و مدیریتی آب و فاضلاب و سطح فناوریو گسترش پژوهشهای کاربردی و توسعهای.
۱۸. بهرهگیری از سیستمهای هوشمند درمدیریت و بهرهبرداری از شبکه توزیع.
۱۹. برنامهریزی و اجرای طرحهای عملیاتیبهمنظور اصلاح، بازسازی، نوسازی و مرمت تأسیسات، تجهیزات و شبکههای فرسوده آب وفاضلاب در طول دورهی چشمانداز.
۲۰. برنامهریزی و اجرای طرحهای عملیاتی کاهشتلفات و آب بهحساب نیامده.
۲۱. برنامهریزی ارتقا و افزایش سهم تخصیص آب شرب وتهیهی برنامه جامع تعیین حرایم حفاظت کمی و کیفی و زیستمحیطی و بهداشتیمحدودههای منابع آبی شرب برای نیازهای یک دوره حداقل ۲۵ ساله آتی کشور.
۲۲. استقرار و نهادینهسازی مدیریت دانش در راستای مستندسازی و انتقال دانش و تجارب وتوسعه یادگیری در بخش آب و فاضلاب.
۲۳. استقرار و توسعه فناوریها و روشهاینوین در بخش آب و فاضلاب، بهویژه در فرایند تصفیه آب و فاضلاب در راستای ارتقایشاخصهای بهداشتی و اقتصادی.
۲۴. توسعه و ارتقای سطح کمی و کیفی مهارتهایمدیریت، مشاورهای، اجرایی و ساخت داخلی و خودکفایی صنعتی متناسب با نیازهای ملی باتأکید بر اعمال برنامههای هدایتی و حمایتی صنایع پشتیبان.
۲۵. استقرار و ارتقاینظام پایش، ارزیابی و کنترل عملکرد براساس برنامهی استراتژیک.
۲۶. استقرار نظامکنترل کیفی، بازرسی فنی و تضمین کیفیت کالا، تجهیزات و خدمات مورد استفاده در بخشآب و فاضلاب.
ها در دوره هایمتوالی دستخوش تغییرات شود. اما وزارت نیرو درگذر زمان تا سال ۱۳۸۶ وظایف و ماموریتهایی را دارد که دراین متن به آنها اشاره شده است.